「Nhật Bản vĩ đại」tràn vào lớp

Từ năm 2012 đến 2014, các đài truyền hình lớn của Nhật Bản liên tục ra mắt chương trình giải trí với chủ đề “Nhật Bản vĩ đại”. Cùng thời gian, hiệu sách tràn ngập các đầu sách bán chạy như “Người Nhật được thế giới ca ngợi”. Một giáo viên xã hội học tại trường trung học cơ sở công lập tên Hattori Takeshi cũng ghi lại thực tiễn “giáo dục đạo đức” trên lớp thành sách, tựa đề “Thầy ơi, Nhật Bản có siêu đỉnh không?”.

Giới học giả gọi đây là “hàng hóa ý thức” — sản phẩm văn hóa bán cảm xúc và niềm tự hào bằng cách ca ngợi sự ưu việt độc đáo của Nhật Bản và người Nhật.

Thời điểm trùng khớp với chiến lược “Cool Japan”

Sự bùng nổ này trùng khớp với thời điểm Abe Shinzo nhậm chức thủ tướng lần thứ hai và nội các triển khai chiến lược “Cool Japan”. Đài truyền hình công cộng NHK và gần như toàn bộ đài truyền hình tư nhân đều tham gia sản xuất. Nhiều khán giả đã từng xem hoặc nghe những chương trình giải trí tự tôn này.

Sách cũng vậy. Tựa đề thể hiện trực tiếp sự ca ngợi Nhật Bản, lặp đi lặp lại các khẩu hiệu như “niềm tự hào khi là người Nhật”, “văn hóa Nhật Bản rực rỡ”. Các nhà nghiên cứu chỉ ra những tác phẩm này mang quan niệm văn hóa bản chất luận, coi “Nhật Bản” là một chỉnh thể có phẩm chất ưu việt cố định.

Câu chuyện lịch sử trong lớp học

Cuốn sách của Hattori Takeshi đáng chú ý vì ghi lại thực tiễn lớp học có thật. Là giáo viên xã hội học tại một trường trung học cơ sở công lập ở tỉnh Kanagawa, ông kết hợp “giáo dục đạo đức” với câu chuyện nhân vật lịch sử, nhằm nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc trong học sinh. Tuy nhiên, tư liệu được chọn phần lớn từ trước khi Nhật Bản thất trận, gồm chuyện quân đội Nhật đưa quân đến Siberia cứu người Ba Lan lưu vong, Thiếu tướng Higuchi và Đại tá Inuzuka cứu người Do Thái, di thư của phi công kamikaze, Hatta Yoichi được người dân Đài Loan yêu mến, và việc Nhật Bản cứu thủy thủ tàu hộ vệ Ertuğrul của Ottoman gặp nạn.

Những câu chuyện này có thể có cơ sở thực tế, nhưng đưa thẳng vào lớp học thế kỷ 21 mang cảm giác lệch thời rõ rệt. Chúng bị tách khỏi bối cảnh lịch sử cụ thể, đơn giản hóa thành dẫn chứng “người Nhật vĩ đại”, bỏ qua bối cảnh thuộc địa và chiến tranh. Với học sinh trung học cơ sở chưa đủ khả năng phán đoán lịch sử, cách kể này dễ tạo ấn tượng quốc gia phiến diện hoặc tô hồng.

Ranh giới giữa giải trí và tuyên truyền

Sức lan tỏa của truyền hình giải trí lớn hơn nhiều so với lớp học. Khi “Nhật Bản vĩ đại” trở thành chủ đề quen thuộc của chương trình giải trí, khán giả tiếp nhận một hệ thống tự sự quốc gia chưa được kiểm chứng trong không khí thoải mái. Các chương trình do chính phủ tài trợ, lớp đào tạo nhân lực và khóa học văn hóa càng mở rộng phạm vi phủ sóng.

Những người chỉ trích cho rằng đây không chỉ là biểu đạt tự tin văn hóa mà gần với tuyên truyền dân tộc chủ nghĩa mềm, tương thích với trào lưu xét lại lịch sử. Người ủng hộ có thể lập luận rằng ca ngợi văn hóa bản địa giúp tăng cường gắn kết, và những câu chuyện này truyền tải tinh thần tương trợ và hy sinh. Nhưng vấn đề là khi tự sự né tránh có hệ thống khía cạnh gây hại trong lịch sử cận đại Nhật Bản, chỉ trình bày các mảnh “cứu giúp”, “cống hiến”, thì đó là ký ức lịch sử có chọn lọc.

Sự phổ biến của sách “Nhật Bản vĩ đại” phản ánh lo lắng về bản sắc của xã hội Nhật Bản trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế đình trệ. Nén lịch sử phức tạp thành câu chuyện cảm động có thể mang lại niềm tự hào ngắn ngủi, nhưng không giúp nuôi dưỡng công dân có khả năng phân biệt. Khi lớp học và truyền hình cùng sản xuất một kiểu tự sự, câu hỏi đáng đặt ra là: thế hệ sau sẽ hiểu vị trí đất nước mình trên thế giới như thế nào?