Thổ Nhĩ Kỳ

Người đến Thổ Nhĩ Kỳ du lịch hoặc sống lâu dài thường gặp một cảm giác đứt gãy: vài khu phố ở Istanbul quán bar mở suốt đêm, ăn mặc hợp thời trang, trong khi các thị trấn chỉ cách vài giờ lái xe lại sống theo nhịp điệu khác. Trong thảo luận trên Zhihu về câu hỏi “vấn đề lớn nhất của Thổ Nhĩ Kỳ là gì”, người trả lời có tên Ưu Thiên đưa ra cách lý giải: thế tục hóa chưa từng thực sự giành được sự đồng tình của đa số, nó giống một lớp da được bộ máy nhà nước chống đỡ hơn. Nhận định này đáng để mổ xẻ.

Cải cách tác động vào bộ máy nhà nước, không phải xã hội

Cách mạng Kemal bãi bỏ chức caliph, đóng cửa trường dòng, phong tỏa các dòng tu, đổi chữ cái, đổi trang phục — các động thái không thể nói là không triệt để. Nhưng những mệnh lệnh này chủ yếu tác động lên bộ máy nhà nước và giới tinh hoa thành thị, còn vùng nông thôn và thị trấn nhỏ rộng lớn ở Anatolia thì không thực sự được cải tạo. Trường dòng bị đóng, giáo dục tôn giáo chuyển chỗ khác tiếp tục; dòng tu bị phong tỏa, các giáo đoàn Sufi chuyển vào hoạt động ngầm. Với cư dân vùng nội địa, nhà nước đổi cờ hiệu, còn cuộc sống vẫn theo nếp cũ.

Điều này để lại một vết nứt mang tính cấu trúc: thế tục hóa được ban hành từ trên xuống, không phải do xã hội tự sinh ra. Nó thiếu sự đồng tình chủ động của đa số, chỉ có thể duy trì bằng cưỡng chế.

Quân đội hộ tống, càng hộ tống càng mất điểm

Chính vì không thắng được trên lá phiếu, thế tục hóa mới cần quân đội làm người giám hộ. Quân đội đưa việc bảo vệ nền cộng hòa thế tục vào hiến pháp và các thể chế của Hội đồng An ninh Quốc gia, đồng thời nhiều lần ra tay: đảo chính năm 1960, bản ghi nhớ năm 1971, đảo chính năm 1980, năm 1997 lật đổ thủ tướng, bản ghi nhớ điện tử năm 2007. Sau năm 1997, nữ sinh đội khăn trùm đầu trong các trường đại học bị chặn ngoài cổng trường, đó chính là bộ mặt thường ngày của logic hộ tống này.

Vấn đề nằm ở chỗ, mỗi lần ra tay đều đồng nghĩa với việc công khai thừa nhận thế tục hóa thiếu nền tảng trong ý dân, cũng khiến người dân thường càng tin chắc nó là công cụ do giới tinh hoa áp đặt. Hộ tống đến cuối cùng, chính người hộ tống lại mất đi tính chính danh trước tiên.

Nền tảng xã hội bị đè nén đang lớn lên

Ở phía bên kia, nền tảng xã hội bị đè nén hàng chục năm không hề dừng bước. Dân số tăng, dân nông thôn tràn vào thành phố, trường tôn giáo mở ngày càng nhiều, ở Anatolia còn xuất hiện một lớp thương nhân mới giàu có, sùng đạo và giỏi làm ăn — nhóm doanh nhân ở Konya, Gaziantep, Kayseri: theo đạo, bảo thủ, nhưng có tiền, có tổ chức. Người địa phương dùng cách nói “Thổ Nhĩ Kỳ đen” và “Thổ Nhĩ Kỳ trắng” để phân biệt hai nhóm đã sống song song hơn nửa thế kỷ, coi thường lẫn nhau.

Năm 2002 Erdogan lên nắm quyền, nhiều người coi đó là điểm khởi đầu của vấn đề, thực ra nó giống kết quả hơn: nền tảng xã hội chưa từng được cải tạo ấy cuối cùng đã học được cách nói bằng lá phiếu. Thế hệ mới được các trường tôn giáo đào tạo bước vào đại học, đội ngũ công chức và giới doanh nhân; lá phiếu càng nhiều, thế tục hóa do giới tinh hoa dẫn dắt càng không trụ nổi.

Còn một tầng lệch pha sâu hơn

Thế tục hóa của Kemal vay mượn mô hình Pháp, cốt lõi là nhà nước kiểm soát tôn giáo, chứ không phải nhà nước tách khỏi tôn giáo. Điều này có nghĩa tôn giáo chưa từng bị đẩy ra khỏi đời sống công cộng, chỉ là bị đổi người quản lý. Một khi nhóm người kiểm soát nhà nước thay đổi, các nguồn lực tôn giáo đương nhiên sẽ được huy động lại.

Với người du lịch và người sinh sống, hiểu được mạch này hữu ích hơn việc ghi nhớ nhãn “thế tục hay bảo thủ”: hai Thổ Nhĩ Kỳ bạn nhìn thấy không phải một vở kịch đạo đức về ai đúng ai sai, mà là kết quả của hai nền tảng xã hội cùng tồn tại lâu dài trong một quốc gia. Câu hỏi thực sự có lẽ không phải thế tục hóa có nên tồn tại hay không, mà là liệu nó có thể chuyển từ một công trình nhà nước thành điều mà đa số người dân sẵn lòng cùng nhau…