Vì sao người Trung Quốc phản

Trên mạng Trung Quốc, câu hỏi “vì sao Thổ Nhĩ Kỳ khiến người ta phản cảm” xuất hiện lặp đi lặp lại. Tác giả Zhihu 酒仙 Dionysus đưa ra một cách lý giải tương đối cụ thể: vấn đề không nằm ở bản thân Thổ Nhĩ Kỳ, mà ở chỗ chủ nghĩa Pan-Turkism của nước này va thẳng vào lợi ích cốt lõi của Trung Quốc. Góc nhìn này đáng tách ra bàn riêng, bên ngoài chuyện du lịch và sinh sống, vì sự niềm nở nhiều người cảm nhận khi đi du lịch Thổ Nhĩ Kỳ và ngôn từ dân tộc chủ nghĩa thấy trên tin tức quả thực là hai thứ khác nhau.

Từ đế chế Ottoman đến nhà nước dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ

Để hiểu khoảng cách này, cần quay lại điểm khởi đầu của Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại. Sau khi Đế chế Ottoman tan rã, Kemal tổ chức lại phần còn lại của đế chế thành một nhà nước dân tộc hiện đại, đẩy mạnh thế tục hóa, dân tộc hóa nhà nước, hiện đại hóa quân đội và ngoại giao thực dụng. Nhưng thứ Kemal xây dựng không còn là “nhà nước của người Ottoman” mà là “nhà nước của người Thổ Nhĩ Kỳ”.

Một đế chế cũ mất phần lớn lãnh thổ lập tức đối mặt câu hỏi: chiều sâu lịch sử lấy từ đâu? Về phía tây là châu Âu, cố gắng cả trăm năm vẫn chưa thực sự trở thành một phần của châu Âu. Về phía nam là thế giới Ả Rập từng thuộc Ottoman, ký ức lịch sử không mấy vui vẻ, và việc tích hợp Trung Đông sẽ đụng hầu hết các cường quốc khu vực. Còn lại hướng thứ ba: về phía đông.

Câu chuyện “hướng đông” hình thành thế nào

Từ Anatolia qua Azerbaijan, Trung Á đến Tân Cương của Trung Quốc, các dân tộc nói ngôn ngữ nhóm Turkic trên lục địa Á-Âu được diễn giải lại thành một cộng đồng lịch sử kéo dài hàng nghìn năm. Đó là khung cơ bản của chủ nghĩa Pan-Turkism.

Theo tác giả, cách kể này đồng thời chạm vào ba khu vực: các dân tộc nói tiếng Turkic trong nước Nga, Trung Á thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của Nga, và Tân Cương của Trung Quốc. Với Trung Quốc, đây không phải một trào lưu dân tộc chủ nghĩa xa xôi, mà là hệ tư tưởng chạm trực tiếp vào lãnh thổ, dân tộc và an ninh. Đó cũng là lý do cảm nhận của người Trung Quốc về chủ nghĩa dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ khác với người Pháp, người Đức hay người Ả Rập.

Cộng đồng ngôn ngữ không đồng nghĩa cộng đồng chính trị

Tác giả còn phê phán phương pháp luận của chủ nghĩa Pan-Turkism: nó có thói quen suy ngược cộng đồng ngôn ngữ thành cộng đồng chính trị, rồi thành cộng đồng dân tộc “từ thời xa xưa”. Lịch sử hai nghìn năm của thảo nguyên Á-Âu phức tạp hơn nhiều: giữa Hung Nô, Tiên Ti, Nhu Nhiên, Đột Quyết, Hồi Cốt, Khiết Đan, Mông Cổ và vô số chính quyền Trung Á sau đó có chiến tranh, chinh phục, liên minh, di cư, thay thế ngôn ngữ và hòa trộn dân cư quy mô lớn.

Người theo chủ nghĩa Turan lại thích lấy bản đồ dân tộc hôm nay gán ngược “chứng minh thư” cho người xưa: hễ nói tiếng Turkic hoặc từng sống trên một vùng thảo nguyên nào đó là được xếp vào một phả hệ kéo từ cổ đại đến Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại. Tác giả cho rằng đây cùng một cách kể với việc giải thích Hung Nô, Tiên Ti, Nhu Nhiên, Mông Cổ đều thành một dân tộc Mông Cổ kéo dài đến nay.

Chi tiết lịch sử và sự phức tạp của thực tế

Bài viết còn nêu một chi tiết thường bị bỏ qua: Hãn quốc Hồi Cốt từng là đồng minh quan trọng của nhà Đường, từng giúp dẹp loạn An Sử, còn sự trỗi dậy của Hồi Cốt diễn ra trong quá trình Hãn quốc Đột Quyết hậu kỳ diệt vong. Những sự thật lịch sử kiểu này cho thấy logic chính trị thảo nguyên là đan xen liên minh, phản bội và hòa trộn, khó tóm gọn bằng một phả hệ dân tộc duy nhất.

Với người đi du lịch, điều này có nghĩa một số cách kể lịch sử nghe thấy ở Thổ Nhĩ Kỳ có thể mang chiếu rọi chính trị mạnh mẽ. Nhưng không có nghĩa mọi người Thổ Nhĩ Kỳ đều giữ quan điểm như vậy; đời sống dân gian vẫn có khoảng cách với ngôn từ chính thức hoặc dân tộc chủ nghĩa cực đoan.

Coi Thổ Nhĩ Kỳ là điểm đến du lịch và coi nước này là một chủ thể diễn ngôn chính trị cần phân tích là hai chuyện. Với chuyện trước, có thể tận hưởng chợ búa, bờ biển và sự hiếu khách; với chuyện sau, cần nhìn rõ chủ nghĩa Pan-Turkism vượt qua ranh giới sự thật ở đâu. Hiểu lớp khác biệt này có lẽ hữu ích hơn việc chỉ đơn giản hỏi “có đáng ghét hay không”.