Người Nhật nhìn nhận tội ác

Một cuộc tranh luận giữa người dùng mạng Nhật Bản và Indonesia trên nền tảng xã hội đang thu hút sự chú ý, thậm chí bị nhiều người dùng quốc tế gọi là “trò cười quốc tế”. Câu chuyện bắt đầu từ một người Indonesia sống tại Nhật Bản đăng bài cho rằng nhiều người Nhật phủ nhận các tội ác trong Thế chiến II như Thảm sát Nam Kinh, và nói rằng “họ không biết cả thế giới đã ghi lại những tội ác của họ trong Thế chiến”.

Một người dùng khác trích dẫn bài đăng và bình luận rằng hành vi “man rợ” của Nhật Bản trong lịch sử đã gây tổn hại lớn cho châu Á, thậm chí vượt qua hàng trăm năm thống trị thực dân của phương Tây. Người này dẫn số liệu cho rằng Nhật Bản chiếm đóng Indonesia khoảng 3,5 năm, ước tính khiến khoảng 4 triệu người Indonesia thiệt mạng.

Khi AI trả lời và bị chất vấn “phản bội Nhật Bản”

Sự việc bùng nổ khi một người dùng mạng Nhật Bản chất vấn Grok, hệ thống AI tích hợp trong nền tảng X. Người này hỏi Grok “những gì người kia nói có phải sự thật không”. Grok trả lời rằng trong thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng Indonesia (1942-1945), khoảng 4 triệu người Indonesia đã thiệt mạng. Câu trả lời này cơ bản phù hợp với thực tế.

Tuy nhiên, người dùng Nhật Bản tỏ ra không hài lòng với câu trả lời của AI và chất vấn: “Bạn định phản bội Nhật Bản à?” Phát ngôn này bị người dùng mạng nhiều nước chỉ trích trên các nền tảng xã hội quốc tế, đồng thời khiến nhiều người bắt đầu thảo luận về nhận thức của người Nhật bình thường đối với tội ác trong Thế chiến II.

Bối cảnh: va chạm về nhận thức lịch sử

Trong Thế chiến II, quân đội Nhật Bản chiếm đóng Đông Ấn thuộc Hà Lan (nay là Indonesia) trong ba năm rưỡi, thực hiện nhiều tội ác chiến tranh khiến lượng lớn dân thường thiệt mạng. Các ước tính về số người chết có nhiều cách nói khác nhau, nhưng con số khoảng 4 triệu được một số nghiên cứu dẫn ra.

Bài đăng của người dùng Indonesia dựa trên sự thật lịch sử này, chỉ ra rằng nhiều người Nhật thiếu nhận thức hoặc cố tình phủ nhận. Việc người dùng Nhật Bản chất vấn AI cho thấy một kiểu tư duy gắn sự thật lịch sử với cảm xúc “yêu nước”: khi AI đưa ra câu trả lời bất lợi cho hình ảnh đất nước, phản ứng đầu tiên không phải là suy ngẫm mà là cáo buộc “phản bội”. Phản ứng này bị phóng đại trên mạng và trở thành tâm điểm chỉ trích của người dùng nhiều nước.

Nhận thức lịch sử của người Nhật không đồng nhất

Vậy người Nhật bình thường nhìn nhận tội ác Thế chiến II như thế nào? Thực tế, xã hội Nhật Bản không hề đồng nhất. Một mặt, thực sự có một bộ phận người dân biết rất ít về chi tiết lịch sử, hoặc chịu ảnh hưởng của cách kể chuyện cánh hữu, có xu hướng xem nhẹ hoặc phủ nhận trách nhiệm chiến tranh của Nhật Bản.

Mặt khác, nhiều người Nhật qua giáo dục, nghiên cứu và giao lưu dân gian có nhận thức tương đối rõ ràng về Thảm sát Nam Kinh, vấn đề phụ nữ mua vui và tham gia các phong trào hòa bình. Phát ngôn của người dùng mạng Nhật Bản trong sự việc này không thể đại diện cho toàn bộ người Nhật, nhưng phản ứng dữ dội mà nó gây ra trong dư luận quốc tế cho thấy vấn đề nhận thức lịch sử vẫn là dây thần kinh nhạy cảm giữa Nhật Bản và các nước láng giềng châu Á.

AI, cảm xúc dân tộc và giáo dục lịch sử

Về cuộc tranh luận này, những người có lập trường khác nhau có cách lý giải khác nhau. Có ý kiến cho rằng AI đưa ra câu trả lời dựa trên dữ liệu công khai, lẽ ra phải khách quan trung lập, việc người dùng Nhật Bản cáo buộc AI “phản bội” là vô lý, phản ánh sự kháng cự của một bộ phận người dân đối với sự thật lịch sử.

Cũng có người chỉ ra rằng tranh luận trên mạng dễ bị cảm xúc hóa, phát ngôn của một vài người dùng mạng không nên bị phóng đại thành thái độ của toàn xã hội Nhật Bản. Một quan điểm khác cho rằng sự việc này một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục lịch sử: nếu thế hệ trẻ thiếu hiểu biết toàn diện về hành vi của đất nước trong Thế chiến II, những xung đột nhận thức tương tự sẽ lặp lại.

Nhìn từ góc độ rộng hơn, cuộc tranh luận này không chỉ về một con số hay một câu chất vấn, mà về cách đối mặt với quá khứ không mấy vẻ vang. Với độc giả Trung Quốc đang sống, học tập hoặc du lịch tại Nhật Bản, hiểu được sự đa dạng trong nhận thức lịch sử của xã hội Nhật Bản giúp nhìn nhận vấn đề lịch sử giữa Trung Quốc và Nhật Bản một cách lý trí hơn. Sự thật lịch sử không thể phủ nhận, nhưng thay đổi nhận thức cần thời gian và đối thoại. Khi AI có thể đưa ra câu trả lời dựa trên sự thật, liệu con người có thể gác lại cảm xúc?