Fransa'da atölyede eski bir freze tezgâhının tabla salgısını ölçmek

Atölyeye 1970’lerden kalma bir Alman freze geldi, tablası 700×220 mm. Sahibi “düz” diyordu ama 0,05 mm’lik sentille iş yapınca yüzeyde dalga çıktı. Ölçmeden karar vermemek için bir saatlik ölçüm yaptım; sonuç, tablanın ortasında 0,09 mm’lik bir çukur olduğuydu. Bu, tezgâhı çöpe atmak için değil, hangi işlerde kullanacağını bilmek için önemli bir sayı.

Kurulum: manyetik ayaklı komparatör saati (0,01 mm bölüntülü) ve 200 mm’lik bir referans cetveli. Manyetik ayak tablaya değil, sabit gövdeye tutturuldu; tabla X ekseninde 50 mm aralıklarla hareket ettirilip cetvelin üstünden saat ucu geçirildi. Cetveli tablanın kendi yüzeyine koymadım, çünkü o zaman cetvel de çukuru takip eder ve hiçbir şey ölçmezsin.

# kaba adımlar
# 1) tablayı temizle, yağ ve talaş kalmasın
# 2) referans cetveli tablaya iki noktadan hafifçe sıkıştır
# 3) saat ucunu cetvelin üstüne değdir, sıfırla
# 4) X'i 50 mm ilerlet, değeri yaz; 100, 150, ... 700
# 5) aynı işlemi Y yönünde 55 mm aralıkla tekrarla

Y ekseninde 4 hat boyunca aynı ölçümü yaptım. Sonuç: X boyunca düşüş 0,03 mm, Y boyunca orta hatta 0,09 mm, kenarlarda 0,01 mm. Yani çukur tablanın ortasında, kanal açma işlerinde tam da en çok kullanılan bölgede. Ortalama değil, en kötü noktayı not ettim; çünkü parçayı ortaya koyduğunda tezgâhın hatası ortalama değil, o noktadaki değer.

Neden cetvel: tabla yüzeyine doğrudan saatle bakmak, tabla T yuvaları ve kenar pahları yüzünden her noktada aynı referansı vermiyor. Cetvel, 200 mm boyunca kendi düzlüğünü getiriyor; kendi hatası da var, ama 0,01 mm mertebesinde ve tekrarlanabilir. Ölçüm belirsizliğini kabaca 0,02 mm kabul ettim; 0,09 mm’lik çukur bu belirsizliğin çok üstünde, yani karar için yeterli.

Nerede işe yaramaz: tabla çok kirliyse veya üzerinde çapak varsa saat ucu zıplar, değerler anlamsızlaşır. Manyetik ayağı tablaya tutturursan tabla hareket ettikçe ayak da gider, her şey sıfır görünür. Bir de komparatörün ölçüm kuvveti cetveli hafifçe esnetebilir; 0,01 mm bölüntülü saatte bu ihmal edilebilir ama 0,001 mm’lik saatle aynı yöntemi denersen cetvelin kendi esnemesini de hesaba katman gerekir. Son olarak, X eksenindeki kızak boşluğu ölçüme karışır; her noktaya tek yönden yaklaşarak bunu azalttım, ama tamamen yok etmedim.

Elimdeki sayıyla artık karar basit: tabla ortasında 0,1 mm’den hassas iş yapmıyorum, ince işi kenarlara veya başka tezgâha kaydırıyorum. Sizin atölyede de eski bir tezgâhın tablasını böyle ölçtüyseniz, çukurun en kötü noktası nerede çıktı ve o bölgeyi nasıl telafi ettiniz?