Căng thẳng mạng Thổ Nhĩ Kỳ

Tháng 10/2026, cư dân mạng Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Quốc đã tranh cãi gay gắt trên mạng xã hội về lịch sử, bản sắc dân tộc và địa chính trị. Cuộc đối đầu này không phải ngẫu nhiên: nó phản ánh “thuyết lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ” (Türk Tarih Tezi) và chủ nghĩa Pan-Turkism vốn tồn tại lâu dài trong xã hội Thổ Nhĩ Kỳ, nay tái xuất trong môi trường số. Với người Việt đang du lịch hoặc sinh sống tại Thổ Nhĩ Kỳ, hiểu bối cảnh này giúp nhìn nhận chủ nghĩa dân tộc ở đây một cách bình tĩnh hơn.

Nguồn gốc tranh luận lịch sử

Một tâm điểm là luận thuyết của sử gia Ottoman Süleyman Paşa, được gọi là “người đầu tiên viết lịch sử Turk dựa trên sử liệu Trung Quốc”. Cách lập luận của ông khá phóng khoáng: gán ghép Mặc Đốn (Modu) Thiền Vu với Oghuz Khan trong thần thoại Turk. Ông cho rằng âm Hán cổ của “Mặc Đốn” gần với baγtur trong tiếng Turk/Mông Cổ (nghĩa là anh hùng), còn Oghuz Khan là tổ tiên anh hùng vĩ đại nhất trong thần thoại Turk. Tuy nhiên, baγtur là tên hoặc danh hiệu rất phổ biến trên thảo nguyên; các tên Bater, Batur của người Mông Cổ cũng thuộc nhóm này.

Tương tự, Oghuz Khan có 6 con trai và 24 cháu, trùng với 24 chức vụ quân chính cấp cao của Hung Nô trong Sử ký. Nhưng đó là chức quan quân sự cấp “vạn kỵ”, không phải các bộ lạc huyết thống. Quân Hung Nô và quân Turk đều dùng biên chế thập phân, nhưng đây chỉ là cấu trúc cơ bản của quân đội thảo nguyên. Mặc Đốn giết cha cướp ngôi; một số truyền thuyết về Oghuz Khan cũng có tình tiết tương tự. Nhưng cảnh cha con, anh em tàn sát để tranh ngôi vốn phổ biến trên thảo nguyên, và mô típ “anh hùng trẻ giết cha” cũng thường gặp trong truyện dân gian Á-Âu. Những lập luận này đi từ kết luận ngược lại tìm mảnh ghép tương đồng, rồi củng cố bằng trích dẫn uy tín; về logic rất khó đứng vững.

Từ thuyết lịch sử đến kiến tạo dân tộc

Vào cuối thời Ottoman, hệ tư tưởng này là chỗ dựa tinh thần cho giới học giả trước áp lực phương Tây. Sau khi nước Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại ra đời, để cắt đứt liên hệ với lịch sử Ottoman/Hồi giáo, nó được nâng cấp thành “thuyết lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ”. Thuyết này cho rằng: mọi nền văn minh bắt nguồn từ Trung Á; người Turk là nền văn minh sớm nhất và là người da trắng; do khí hậu thay đổi, người Turk di cư toàn cầu và tạo ra các nền văn minh Trung Quốc, Ấn Độ, Lưỡng Hà, Ai Cập; mọi ngôn ngữ bắt nguồn từ tiếng Turk (thuyết ngôn ngữ Mặt Trời); cư dân cổ Anatolia cũng là người Turk; cuộc Tây tiến của Seljuk thế kỷ 11 là trở về chứ không phải xâm lược. Thuyết này từng được đưa vào sách giáo khoa; dù sau đó được sửa đổi, phai nhạt, tư tưởng của nó đã ăn sâu vào tự sự dân tộc chủ nghĩa Thổ Nhĩ Kỳ.

Chủ nghĩa Pan-Turkism lan ra ngoài

Sau khi công cuộc kiến tạo dân tộc hoàn tất, huyền thoại lịch sử này tất yếu lan ra ngoài, biến thành phong trào chính trị có yêu sách lãnh thổ và địa chính trị: chủ nghĩa Pan-Turkism. Trong thời đại mạng xã hội, tự sự này dễ bị đơn giản hóa, cảm xúc hóa và trở thành đạn dược cho tranh cãi giữa cư dân mạng. Người Thổ Nhĩ Kỳ có thể viện dẫn thuyết lịch sử để bảo vệ niềm tự hào dân tộc, còn người Trung Quốc bất bình với phần liên quan đến lịch sử Trung Quốc. Khi cả hai thiếu kiến thức lịch sử đầy đủ, họ dễ rơi vào bế tắc mỗi bên nói một kiểu.

Lời khuyên cho người Việt sinh sống tại Thổ Nhĩ Kỳ

Với người Việt đang du lịch hoặc sinh sống tại Thổ Nhĩ Kỳ, cuộc tranh cãi này nhắc rằng: cảm xúc dân tộc trong xã hội Thổ Nhĩ Kỳ có gốc rễ lịch sử, không nhắm vào cá nhân. Trong giao tiếp hàng ngày, nên tránh chủ động chạm đến chủ đề lịch sử nhạy cảm, tôn trọng cảm xúc người địa phương, đồng thời giữ tư duy phản biện, không để cảm xúc mạng dẫn dắt. Hiểu logic tự sự này cũng giúp người Việt đọc sâu hơn tin tức, giáo dục và cả những ẩn ý trong câu chuyện thường ngày ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Cuộc xung đột mạng này rồi sẽ lắng xuống, nhưng vấn đề tự sự lịch sử và bản sắc dân tộc mà nó phản chiếu vẫn sẽ tồn tại lâu dài trong xã hội Thổ Nhĩ Kỳ. Là người ngoài, có lẽ chúng ta nên tự hỏi: khi đối diện những ký ức lịch sử khác nhau, làm sao giữ được đối thoại thay vì đối đầu?

Nguồn: Zhihu https://www.zhihu.com/question/2096067176604111062/answer/2097383276029678184?utm_medium=openapi_platform&utm_source=b38f6831b176