Türkiye ve Çin arasında tarih

Ekim 2026’da Türkiye ve Çinli internet kullanıcıları sosyal medyada geniş çaplı bir tartışmaya girdi. Tartışma tarih anlatısı, kimlik ve jeopolitik üzerinden yürüdü. Bu çatışma tesadüf değil; Türkiye’de uzun süredir var olan Türk Tarih Tezi ve Pan-Türkizm akımının dijital çağdaki yeni bir görünümü. Gezginler ve Türkiye’de yaşayanlar için bu arka planı anlamak, toplumdaki milliyetçi duyarlılığı daha soğukkanlı okumaya yardımcı oluyor.

Osmanlı tarihçisinin Çin kaynaklı tezi

Tartışmanın merkezinde Osmanlı tarihçisi Süleyman Paşa’nın görüşleri var. Süleyman Paşa “Çin kaynaklarına dayanarak Türk tarihi yazan ilk kişi” olarak anılıyor. Ancak yöntemi hayli serbest: Mete Han’ı Türk mitolojisindeki Oğuz Kağan ile zorla ilişkilendiriyor. Ona göre “Mete” adının Eski Çince okunuşu, Türkçe/Moğolca baγtur (kahraman) sözcüğüne yakın. Oğuz Kağan ise Türk mitolojisinin en büyük kahraman atası. Oysa baγtur bozkırda çok yaygın bir ad veya unvan; Moğolca Batur, Bağatur gibi örnekler de aynı gruba giriyor.

Benzer şekilde Oğuz Kağan’ın 6 oğlu ve 24 torunu, Shiji’deki Hunların 24 üst düzey askeri-idari görevine denk getiriliyor. Ancak bu görevler “on bin atlı” düzeyinde askeri komutanlıklar; soy bağına dayalı kabileler değil. Hun ve Türk ordularında onluk düzen kullanılması da bozkır ordularının temel yapısından başka bir şey değil. Mete Han’ın babasını öldürerek tahta geçmesi ile bazı Oğuz Kağan anlatılarındaki benzerlik de kanıt sayılmış. Oysa bozkırda baba-oğul ve kardeşler arasında taht kavgası olağan; “genç kahramanın babasını öldürmesi” Avrasya halk hikâyelerinde sık görülen bir motif. Bu argümanlar sonuçtan yola çıkıp benzer parçaları geriye doğru arıyor, sonra otorite alıntılarıyla sağlamlaştırılıyor. Mantıksal olarak tutarlı değil.

Türk Tarih Tezi ve ulus inşası

Bu tarih görüşü, Osmanlı’nın son döneminde Batı baskısı karşısında aydınlar için manevi bir sığınaktı. Modern Türkiye kurulduktan sonra Osmanlı ve İslam geçmişiyle bağları koparmak için “Türk Tarih Tezi“ne dönüştürüldü. Tez şunları öne sürüyordu: Tüm uygarlıklar Orta Asya’da doğdu; Türkler en eski uygarlıktı ve beyaz ırktandı; iklim değişikliği nedeniyle Türkler dünyaya yayıldı ve Çin, Hindistan, Mezopotamya ile Mısır uygarlıklarını kurdu; tüm diller Türkçeden türedi (Güneş Dil Teorisi); Anadolu’nun eski halkları da Türktü; 11. yüzyılda Selçukluların Batı’ya gelişi işgal değil, geri dönüştü. Bu tez ders kitaplarına girdi. Sonradan değiştirilip yumuşatılsa da düşüncesi Türk milliyetçiliği anlatısına derinden yerleşti.

Pan-Türkizmin taşması

Ulus inşası tamamlanınca bu tarih miti dışarı taştı ve toprak ile jeopolitik talepler içeren siyasi bir harekete, Pan-Türkizme dönüştü. Sosyal medya çağında bu anlatı kolayca basitleşiyor, duygusallaşıyor ve internet tartışmalarında cephane haline geliyor. Türk kullanıcılar milliyetçi gururu savunmak için tarih tezine başvurabiliyor; Çinli kullanıcılar ise bunun Çin tarihine değen kısımlarından rahatsız oluyor. Yeterli tarih bilgisi olmadan iki taraf da kendi anlatısını tekrarlayıp duruyor.

Türkiye’de yaşayanlar için ne anlama geliyor?

Türkiye’de seyahat eden veya yaşayanlar için bu tartışma şunu hatırlatıyor: Türkiye’deki milliyetçi duyarlılığın tarihsel kökleri var ve kişisel değil. Günlük sohbetlerde hassas tarih konularını kendiliğinden açmamak, yerel duygulara saygı göstermek ve eleştirel düşünmeyi elden bırakmamak gerekiyor. Bu anlatı mantığını anlamak, Türkiye’deki haberleri, eğitimi ve günlük konuşmaların alt metnini daha iyi okumaya da yardımcı oluyor.

Bu internet çatışması er geç yatışacak. Ancak yansıttığı tarih anlatısı ve kimlik sorunu Türkiye toplumunda uzun süre var olmaya devam edecek. Dışarıdan bakan biri olarak şunu sormak mümkün: Farklı tarih hafızalarıyla karşılaştığımızda diyalogu nasıl koruyabiliriz?

Kaynak: Zhihu https://www.zhihu.com/question/2096067176604111062/answer/2097383276029678184?utm_medium=openapi_platform&utm_source=b38f6831b176