Vị trí địa lý Nhật Bản

Vị trí địa lý của Nhật Bản thường được bàn luận, nhưng phần lớn phân tích chỉ dừng ở khía cạnh “đảo quốc”. Thực tế, nhìn từ góc độ các cường quốc phương Tây tiến về phía đông thế kỷ 19, Nhật Bản nằm ở rìa lục địa Á-Âu, và vị trí này đã đóng vai trò then chốt trong một giai đoạn lịch sử cụ thể.

Khi Anh mở rộng về phía đông từ Ấn Độ, mục tiêu đầu tiên thu hút sự chú ý là nhà Thanh giàu tài nguyên, còn Nhật Bản không phải đối tượng ưu tiên. Sự tồn tại của nhà Thanh khách quan trở thành lá chắn cho Nhật Bản, giúp nước này tránh được cú sốc mạnh nhất từ các cường quốc châu Âu quá sớm. Nhật Bản đã tận dụng khoảng thời gian đó để quan sát sự suy yếu của nhà Thanh và điều chỉnh chiến lược của mình.

Vị trí rìa tạo ra vùng đệm

Tuyến mở rộng của Anh ở châu Á tiến dần về phía đông: Ấn Độ, nơi gần châu Âu nhất, bị biến thành thuộc địa trước, sau đó chiến hạm tiếp tục tiến về phía đông và cuối cùng hướng tới nhà Thanh. So với Nhật Bản yếu ớt, nhà Thanh rõ ràng hấp dẫn hơn. Học giả Nhật Bản Noro Eitaro trong cuốn “Lịch sử phát triển chủ nghĩa tư bản Nhật Bản” chỉ ra rằng cách mạng công nghiệp bắt đầu từ nước Anh, nơi xa Nhật Bản nhất, là một may mắn lớn đối với Nhật Bản. Khoảng cách địa lý này cộng với sự “che chắn” của nhà Thanh đã cho Nhật Bản không gian thở hiếm hoi trong giai đoạn đầu va chạm giữa văn minh Đông và Tây.

Cửa sổ thời gian để quan sát và học hỏi

Nhật Bản không chỉ tránh được cuộc xâm lược dữ dội nhất mà còn có thể quan sát cận cảnh quá trình suy yếu của nhà Thanh dưới sức ép các cường quốc. Sự quan sát này mang lại cho Nhật Bản thời gian quý báu và thế chủ động để điều chỉnh chiến lược quốc gia. Năm 1885, Fukuzawa Yukichi đưa ra khẩu hiệu “thoát Á nhập Âu”, sau đó Nhật Bản xác định rõ việc theo đuổi quốc gia mạnh nhất thế giới là trọng tâm ngoại giao, và liên minh với Anh trở thành mục tiêu hàng đầu.

Cơ sở địa chính trị của chính sách liên minh

Huntington từng đánh giá Nhật Bản kể từ khi bước lên vũ đài quốc tế luôn theo đuổi chính sách bám theo cường quốc thống trị. Năm 1978, khi trình bày chính sách an ninh toàn diện, đảng Dân chủ Tự do Nhật Bản đã tổng kết thẳng thắn hơn: bí quyết liên minh nằm ở chỗ không tham gia liên minh với kẻ yếu mà đứng về phía kẻ mạnh. Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, Anh là cường quốc số một thế giới, và liên minh Nhật-Anh dựa trên logic đó. Điều kiện địa chính trị độc đáo của Nhật Bản — lưng tựa Thái Bình Dương, gần lục địa Trung Quốc, nằm ở rìa Viễn Đông — cho phép nước này mượn lực đánh lực trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc.

Bước ngoặt trong quan điểm của Anh

Thái độ của Anh với Nhật Bản không tích cực ngay từ đầu. Trước năm 1852, Bộ Ngoại giao Anh không quan tâm đến Nhật Bản, giới thương nhân cũng thiếu nhiệt tình với thương mại Nhật Bản. Bước ngoặt xảy ra trong Chiến tranh Crimea. Tháng 3 năm 1854, sau khi Anh-Pháp tuyên chiến với Nga, lo ngại hạm đội Thái Bình Dương của Nga đe dọa Hong Kong và tuyến hàng hải Đông Nam Á, họ quyết định chủ động tấn công, phá hủy các cứ điểm của quân Nga dọc Kamchatka và biển Okhotsk. Tháng 8-9, liên quân Anh-Pháp tập trung 6 chiến hạm, 200 khẩu pháo và 2.000 lính tấn công Petropavlovsk do 800 người và 66 khẩu pháo phòng thủ. Tuy nhiên, tư lệnh liên quân, Chuẩn tướng Price, bị khủng hoảng tinh thần và tự sát ngay ngày đầu giao chiến, sau đó hai lần đổ bộ đều bị đẩy lùi, liên quân buộc phải rút lui. Sự kiện này khiến Anh đánh giá lại giá trị chiến lược của Nhật Bản ở Viễn Đông.

Vị trí địa lý của Nhật Bản không đơn giản là “lợi thế” hay “bất lợi”, mà là sự kết hợp của một nhóm điều kiện trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Nó vừa mang lại vùng đệm, vừa tạo ra sự phụ thuộc. Khi cục diện quốc tế thay đổi, liệu logic địa chính trị này còn hiệu lực hay không vẫn cần tiếp tục quan sát.

Nguồn: Zhihu https://www.zhihu.com/question/28094967/answer/2098423564500320432?utm_medium=openapi_platform&utm_source=b38f6831b176